Er moeten nog heel wat hordes genomen worden voordat iemand straffeloos hulp bij zelfdoding kan geven aan mensen die het leven voltooid vinden. Over hoe dat doel bereikt kan worden zijn de meningen verdeeld, bleek op het NVVE-symposium ‘Hulp is geen misdaad’.

Hulp bij zelfdoding moet legaal, maar hoe bereik je dat?

Het was een mooie spiegel die deskundige op het gebied van voltooid leven Frederique Defesche de deelnemers aan het NVVE-congres ‘Hulp is geen misdaad’ voorhield. Waar die in hun hoofd al heel ver zijn met het zelfgekozen levenseinde, daar volgt de rest van de bevolking maar moeizaam. "De NVVE", zei Defesche, "is een voortrekkersgroep. De rest van Nederland heeft huiver, twijfelt, houdt de oren dicht, weet het niet, en hoopt vooral dat de natuur redding brengt."

Defesche is onderzoeker en een van de deskundigen die tijdens het proces-Heringa haar visie gaf op de problematiek van voltooid leven: de situatie die aantreedt als alle fasen van het leven voorbij zijn, en alles in het teken staat van verlies van functies en vaardigheden. De wens om dat niet verder mee te maken ontstaat als elke hoop op herstel verdwenen is en de situatie letterlijk uitzichtloos is, betoogde Defesche.

Probleem is dat die oudere meestal nauwelijks in staat is om die doodswens op een duidelijk manier naar voren te brengen. Die neemt zijn toevlucht tot halve toespelingen, en de arts of andere hulpverleners moeten vaak zelf maar invullen wat eigenlijk wordt bedoeld. "Een goed geformuleerde stervensvraag is er maar zelden", aldus Defesche. Wat daarbij nog meespeelt is de opvatting niemand tot last te willen zijn, en een gebrekkige kennis van de wet, van wat mogelijk is. "De enige wettekst die men kent is; Gij zult niet doden."

Is het simpelweg verwoorden van de doodswens al een voorname barrière in het streven van de NVVE om hulp bij zelfdoding aan iemand met een voltooid leven mogelijk te maken, de juridische voetangels en klemmen zijn minstens zo talrijk. Advocate Esther Pans noemt opheffen van de strafbaarheid ‘politiek en juridisch niet voorstelbaar’. De wet is er om de allerzwaksten te beschermen, en er zijn grote twijfels of dat kan als naasten een rol krijgen bij de zelfdoding van familieleden en vrienden. Want soms hebben die een groot belang bij de dood van de hulpvrager.

Volgens Pans willen we allemaal graag iemand als Albert Heringa, die zijn moeder (Moek) hielp toen ze een eind aan haar leven maakte. "Maar er is een verschil tussen wat je als individu begrijpt en wat het collectief vindt dat mag." De wetgever, als vertegenwoordiger van dat collectief, vindt in ieder geval dat alleen een medicus het recht heeft levensbeëindigend te handelen. Dat hoeft geen belemmering te zijn bij hulp bij zelfdoding in geval van voltooid leven, meent Pans. "Moek moest worden geholpen. Dat kan nu ook. Artsen worden steeds progressiever. Er moet nog steeds altijd een medische aanleiding zijn, maar daar kan je wel mee uit de voeten."

Afgaande op de woorden van oud-NVVE-voorzitter Eugène Sutorius, die als advocaat verscheidene artsen bijstond in euthanasiezaken, is dat laatste nog maar de vraag. Hij schatte het aantal artsen dat zich tot hem wendde voor juridische hulp op zo’n 150. In de meeste gevallen werd geseponeerd, maar het zorgde wel voor twijfel onder artsen. "De helft van de artsen gaat wel in op een euthanasieverzoek, de andere helft niet. Euthanasie is een loterij”, zei hij.

Sutorius vindt dat de rechter in het geval van Albert Heringa een andere afweging kon maken. Wat Heringa deed was strafbaar, maar hij kon niet anders handelen dan hij deed. Dat had moeten leiden tot ontslag van rechtsvervolging, in plaats van schuldigverklaring zonder straf. "Hij kon haar hulpvraag niet negeren, en kwam in een conflict van plichten. Overmacht", aldus Sutorius.

In discussie met Esther Pans kwam Sutorius tot de suggestie eerst een proef te houden waarin hulp bij zelfdoding onder voorwaarden mag. Die volgde op Pans’ constatering dat je niet eerst strafbaarheid kan afschaffen zonder te weten wat er daarna moet komen. Sutorius: "Als je daaraan vast houdt hou je elkaar gegijzeld. Dan gebeurt er nooit iets.”

Albert Heringa zelf hekelde in een interview met presentator Lex Bohlmeijer de verwachting dat met opheffing van de strafbaarheid ‘het hek van de dam is’. Zijn verwachting is juist dat wat nu stiekem gebeurt, gereguleerd kan worden, door het stellen van een reeks aan zorgvuldigheidseisen.

Het symposium werd afgesloten met het symbolisch overdragen van het gedachtegoed van de initiatiefgroep Uit Vrije Wil aan de NVVE. Uit Vrije Wil heeft zich beijverd voor hulp bij zelfdoding bij voltooid leven, aan mensen van minimaal 70 jaar, door daartoe opgeleide stervenshulpverleners.

Initiatiefnemer Yvonne van Baarle uitte zich kritisch over de Hulp is geen misdaad-campagne van de NVVE. "De maatschappelijke gevolgen zijn onvoldoende doordacht. Moet je willen dat de familie het doet? Die staat te dichtbij. Misbruik en onkunde liggen op de loer. Voor ons staat deskundige hulp voorop", aldus Van Baarle.

Ze zei te hopen dat de proeve van wet die Uit Vrije Wil heeft opgesteld, en waarin onder meer zorgvuldigheidseisen zijn geformuleerd, zo snel mogelijk gerealiseerd wordt. Tegelijkertijd constateerde ze dat er geen enkele vooruitgang te melden valt op dit gebied: de Tweede Kamer heeft die proeve van wet afgewezen, Heringa is op zijn vingers getikt door de rechter en nog steeds geldt een medische grondslag als voorwaarde.

Toch heeft Uit Vrije Wil wel íets bereikt, memoreerde ze: de KNMG ziet onder druk van de initiatiefgroep een opeenstapeling van ouderdomsklachten nu ook als reden een euthanasieverzoek te honoreren.

Directeur Petra de Jong van de NVVE zei de strijd van de initiatiefgroep te zullen voortzetten. "Een oplossing voor voltooid leven is er nog niet, en die moet wel komen. We zullen het vuur verder dragen", beloofde ze Yvonne van Baarle.

Deel dit item: